Hotline: 0913.842.499 | Liên hệ quảng cáo: 0945.789.363 | Email: tapchitrian@gmail.com

Trao đổi kinh nghiệm

Giám định di vật và hài cốt trong việc xác định danh tính liệt sĩ

Cập nhật lúc 22:55 22/09/2016

Trong phạm vi bài viết này, phần đầu chúng tôi xin cung cấp cho đọc giả những hiểu biết rất cơ bản về khả năng áp dụng gíam định Kĩ thuật hình sự (GĐ KTHS) trong việc tìm hài cốt liệt sĩ. Phần thứ hai sẽ đề cặp đến vấn đề giám định hài cốt trong việc tìm mộ liệt sĩ, với tâm nguyện góp phần tìm hài cốt liệt sĩ, những người đã hy sinh vì nền độc lập và tự do của Tổ quốc, để chúng ta có được ngày hôm nay và thực hiện đúng Quyết định 150 của Chính phủ.

Hội HTGĐLS Việt Nam tổ chức lấy mẫu sinh phẩm liệt sĩ để giám định ADN tại nghĩa trang

thị xã Hương Thủy (Thừa Thiên Huế, tháng 1/2015).

1. Trên thế giới, GĐ KTHS đã có từ hơn 100 năm nay. GĐ KTHS là một lĩnh vực chuyên môn, nghiệp vụ của ngành Công an, ứng dụng tất cả những tiến bộ khoa học, kĩ thuật và công nghệ vào việc phát hiện, thu thập, giám định vật chứng và dấu vết của vụ việc, phục vụ cho công tác điều tra, truy tố, xét xử tội phạm cũng như xử lý các vi phạm pháp luật khác. GĐ KTHS cũng đáp ứng việc giải quyết các yêu cầu về dân sự và hành chính.

          Hiện nay, GĐ KTHS có những lĩnh vực chuyên môn có thể liên quan đến việc xác định danh tính liệt sĩ như sau:

          - Giám định súng đạn và dấu vết súng đạn

          - Giám định Kĩ thuật

          - Giám định chất nổ, vật nổ

          - Giám định chữ viết

          - Giám định Hóa học

          - Giám định Lý học

          - Giám định Sinh học.

          Liên hệ với việc tìm mộ liệt sĩ trong những năm vừa qua, chúng tôi thấy rằng GĐ KTHS có thể hỗ trợ rất nhiều cho việc xác định sự thật trong việc tìm mộ, xác định danh tính của liệt sĩ, hoàn cảnh hi sinh, hoàn cảnh chôn cất thông qua giám định các di vật thu được trong khi khai quật hài cốt. Mặt khác GĐ KTHS cũng là một biện pháp khoa học hữu hiệu nhất để phát hiện những di vật giả do các nhà ngoại cảm rổm tạo ra để đánh lừa thân nhân liệt sĩ cũng như những người khác.

          Qua thực tiễn tìm mộ liệt sĩ, chúng tôi thấy xuất hiện rất nhiều loại di vật khác nhau, nhưng chủ yếu có thể liệt kê các loại sau đây:

          - Viên đạn, đầu đạn hoặc vỏ đạn, vỏ quả lựu đạn…chủ yếu thuộc hệ thống vũ khí cá nhân do các nước xã hội chủ nghĩa trước đây như Việt Nam, Liên Xô, Trung Quốc sản xuất (AK, CKC, các loại súng ngắn, lựu đạn mỏ vịt…). Ngoài ra, ở các chiến trường phía nam trước đây còn có đạn của súng AR15 của Mỹ

          - Tăng bạt, võng, quân trang của bộ đội Việt nam (tăng bạt bọc thi hài liệt sĩ; quân trang, vật dụng: sao mũ, dép cao su, con dao nhỏ, cúc áo nhựa, kim loại được đưa vào như những vật để đánh dấu cho khỏi quên nếu sau này tìm lại)

          - Những vật dụng hàng ngày (bi đông, ca), mảnh kim loại (thường là nhôm, hợp kim nhôm) khắc tên liệt sĩ, đơn vị của liệt sĩ hoặc lược bằng hợp kim nhôm có khắc tên làm vật kỉ niệm của đồng đội, người yêu liệt sĩ (chiếc lược chải đầu, cặp tóc phụ nữ…)

          - Miếng kim loại, tấm gỗ khắc tên liệt sĩ, ngày hi sinh

          - Lọ thủy tinh nhỏ (thường là lọ đựng thuốc kháng sinh Penicilin) được nút chặt, bên trong có mảnh giấy viết tên liệt sĩ, ngày hy sinh, tên đơn vị, có giấy ghi cả quê quán liệt sĩ

          - Răng giả của liệt sĩ bằng kim loại vàng hoặc bọc kim loại vàng

          - Ảnh của liệt sĩ chụp cá nhân hoặc chụp với thân nhân, đồng đội…

          Tần suất xuất hiện của di vật nói chung là không cao, có nghĩa là chỉ đôi khi mới thấy, nhưng giá trị lại rất lớn. Phổ biến nhất là tăng bạt được sử dụng để bọc thi hài liệt sĩ khi chôn cất.

          Tất cả các loại di vật nêu trên, khi phát hiện thấy trong quá trình tìm hài cốt, về lý thuyết thì đều có thể giám định để kết hợp với các thông tin khác, giúp cho việc xác định danh tính liệt sĩ. Trong những trường hợp hài cốt của liệt sĩ đã bị phân hủy mạnh hoặc phân hủy hết, không giám định được gen (AND) thì di vật là những chứng cứ vật chất vô cùng có giá trị bên cạnh những thông tin lưu trong hồ sơ liệt sĩ (nếu có) hoặc do các nhà ngoại cảm, do đồng đội hoặc người dân đã chôn cất liệt sĩ cung cấp.

          Để việc giám định thu được kết quả tốt, thì tất cả các di vật khi phát hiện được đều phải bảo quản nguyên vẹn, không để bị vỡ, nát. Trường hợp di vật bị ướt thì phải để khô trong môi trường nhiệt độ bình thường, không nên phơi nắng hay làm khô bằng máy xấy tóc, hơ trên lửa, bếp ga, bếp điện. Các di vật phải bảo quan riêng rẽ, không gói chung, phải có biên bản ghi chi tiết nơi thu, hoàn cảnh thu…Nếu là di vật có ý nghiã quan trọng thì phải niêm phong cẩn thận tránh bị lẫn, hư hỏng. Trong tất cả các trường hợp đều nên thu mẫu đất nơi có hài cốt (đất ở rìa hố chôn hài cốt, không lẫn xương, mùn xương), để khô tự nhiên rồi gói bằng giấy, sau mới có thể cho vào túi ni lon.

          Giám định là việc phân tích, so sánh nên phải có mẫu so sánh (vật đối chứng) thì mới ra được kết luận giám định chính xác. Tuy nhiên, với đặc thù của việc tìm hài cốt liệt sĩ là các di vật đích thực đều có niên đại cùng thời liệt sĩ, nên nếu xác định được “tuổi” tương đối của di vật (nếu như không có mẫu so sánh) thì cũng giúp thêm cơ sở khoa học trong việc xác định danh tính liệt sĩ.

          Trong trường hợp nghi di vật bị làm giả thì có thể dùng phương pháp loại trừ để kết luận.Ví dụ: lọ Penicilin mới được sản xuất chứ không phải được sản xuất từ những năm 1960 thế kỉ XX (thông qua giám định thủy tinh), giấy ghi danh liệt sĩ là giấy Bãi Bằng chứ không phải giấy của những năm chiến tranh (thông qua giám định giấy)…

          Chúng tôi không muốn đề cặp chuyên môn sâu vì GĐ KTHS là biện pháp nghiệp vụ của ngành công an. Nhưng nói chung, khi cần biết giá trị của di vật đối với việc xác định hài cốt liệt sĩ thì đều phải thông qua GĐ KTHS. Kết quả giám định tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể, phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trực tiếp là di vật, chứ không phải vụ nào cũng làm được hoặc cho kết quả chính xác tuyệt đối. Tuy nhiên, khi đang phải “mò kim đáy bể” thì những thông tin dù nhỏ đến mấy, nhưng lại mang tính khách quan thì đều có ý nghĩa trong việc tìm hài cốt liệt sĩ.

2. Một bộ hài cốt con đầy đủ (còn nguyên hộp sọ) có thể tiến hành giám định hình thái và giám định gen.

          Giám định hình thái là phương pháp giám định cấu trúc bên ngoài của hài cốt. Những năm 1950, 1960 của thế kỉ XX, nhà khoa học Geraximop của Liên xô đã cho ra đời phương pháp giám định hình thái sọ người bằng cách đo các chỉ số trên bề mặt xương sọ (được gọi là phương pháp Geraximop). Ngày nay, người ta dùng phương pháp quét trên bề mặt hộp sọ bằng một phần mềm vi tính để thu thập dữ liệu, độ chính xác rất cao vì khối lượng đặc điểm được thu thập rất lớn.

          Giám định gen (AND) là một phương pháp khoa học hữu hiệu đề xác định danh tính của một cá thể. Tuy nhiên, cơ thể người sau khi chết sẽ nhanh chóng biến đổi về cấu trúc gen. Thời gian sau chết càng lâu thì gen trong thi thể càng biến tính và mai một nhiều.

          Ở người, gen ti thể có chứa nhiều đặc điểm cấu trúc gen riêng đặc trưng cho các cá thể trong một nhóm cá thể có nguồn gốc theo dòng mẹ, vì khi thụ thai, sau khi đầu tinh trùng chui qua màng trứng thì phần cổ và đuôi rụng ra ngoài không chui vào trong trứng, mà gen ti thể của tinh trùng lại chủ yếu tập trung ở phần cổ và phần đuôi. Hệ gen ti thể rất bền vững qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, giám định gen ti thể không có khả năng truy nguyên cá thể, nó chỉ có tính chất loại trừ hay truy nguyên theo nhóm cá thể có quan hệ huyết thống với nhau theo dòng mẹ.

          Ở hài cốt chôn cất lâu năm, gen chỉ tồn tại một lượng không nhiều trong ti thể ở những bộ phận có cấu trúc bền vững như răng, xương cứng (thân tóc cũng mang gen ty thể, nhưng tóc là cấu trúc bị đột biến gen ti thể nhiều hơn các cấu trúc khác, nên tóc không có giá trị bằng răng và xương). Khả năng giám định được và kết quả giám định gen ti thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như thời gian chôn cất (càng lâu càng khó làm), nơi chôn cất (chất đất, hóa chất, siêu vi trùng…), thể trạng người khi còn sống, tình trạng khi chết. Hài cốt đã mủn, mục, đã hóa thì không thể giám định được gen.

          Trong giám định hài cốt liệt sĩ thì mẫu thu từ hài cốt để giám định là răng hàm (từ 1-2 chiếc) và mảnh xương bả vai, đùi, cánh tay (mảnh khoảng 3 cm2 ) chưa mủn, còn cứng. Còn mẫu so sánh thu của thân nhân theo dòng mẹ là khoảng  4 -5 giọt máu, thấm vào gạc y tế (không có bông) vô trùng, để khô tự nhiên, sau gói trong giấy sạch (không gói bằng túi ni lông).

            Quy trình giám định gen ti thể gồm các bước sau: Các mẫu thu từ hài cốt được làm sạch và nghiền thành bột trong nitơ lỏng, rồi ngâm trong hóa chất đặc biệt. Tiếp theo là công đoạn tách chiết, công đoạn nhân bản và giải trình tự gen. Những công đoạn này do máy tự động thực hiện trong môi trường vô trùng. Và cuối cùng một phần mềm máy tính thực hiện việc so sánh trình tự gen của hài cốt với trình tự gen mẫu của thân nhân (cũng đã được phân tích theo quy trình giám định gen trong nhân tế bào).

          Hiện tại, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới – giám định gen trong nhân tế bào và gen ti thể mới đang đang được giới thiệu,  chứ chưa được đưa vào áp dụng trong thực tiễn. Các phòng thí nghiệm giám định gen vẫn đang thực hiện giám định theo công nghệ đã có từ mấy năm nay.

          Như vậy, để xác định được danh tính liệt sĩ thì có nhiều phương pháp, trong đó GĐ KTHS và giám định hài cốt là hai biện pháp có vai trò rất lớn. Chúng tôi xin giới thiệu để độc giả có thông tin chuẩn xác và áp dụng trong những điều kiện phù hợp./.

                                                       Thiếu tướng,PGS.TS Ngô Tiến Quý

Nguyên Viện trưởng Viện KHHS - Bộ Công an

                                                                                                                                                                                                                  Viện trưởng Viện NC&ƯD Tiềm năng con người - LH các Hội KH&KT VN                                                                                                                                                                                                                                          

Chia sẻ:

Các tin khác